Een gesprek over Menselijkheid

Wie is de mens? Egoïstisch? Of ook betrokken bij de ander? Wat maakt de mens eigenlijk tot mens? Wanneer ben je menselijk? Of onmenselijk? Is je medemens een zegen of een bedreiging voor je? Verdient de ander respect vanwege zijn of haar menselijkheid? Waarom eigenlijk? Waarin toont zich eigenlijk jouw menselijkheid? En je medemenselijkheid? Hoe ga je eigenlijk om met onmenselijkheid? Tijd voor een menselijk gesprek over de vraag: wat is menselijkheid?

College Grote Denkers: Heidegger

nadere informatie volgt

Spiegel van hemel en aarde. De hart-geest in de Chinese en Japanse filosofie

Denken met je hart. Dat is waartoe klassieke Japanse en Chinese wijsgeren hun publiek uitnodigen. In plaats van een onderscheid te maken tussen denken en voelen, gaan zij uit van de ‘hart-geest’, of het perfect samengaan van gedachten en gevoelens. Hoe gebruiken wij dat vermogen? Sluiten we ons van de wereld af of zoeken we de eindeloze verbinding met alles en iedereen? 

In deze lezing spreekt Michel Dijkstra over zijn nieuwste boek Spiegel van hemel en aarde, waarin hij de dimensies van de hart-geest verkent aan de hand van de taoïst Zhuang Zi, de confucianist Mencius en de zenboeddhist Dogen Zenji. Daarnaast komen de Japanse estheticus Motoori Norinaga en de gedichten van zendichter Ryokan aan bod. Deze meesters tonen elk op hun eigen wijze hoe de mens zich kan bevrijden van vooroordelen en fixaties die hem verhinderen om de wereld te weerspiegelen. Met de openheid die je in jezelf vindt, neemt de ruimte voor de ander spontaan toe, want: ‘Jouw hart-geest is een spiegel; hoe meer je hem poetst, hoe meer hij schittert.’

Debat over crisis en weerbaarheid, naar een essay van Beatrice de Graaf, onder leiding van Wimke van ’t Spijker en Wanda Everts in de Stadkamer

Dit is de tweede bijeenkomst in een serie van vier debatten over een actueel onderwerp. Dit keer staat het volgende essay centraal:

Beatrice de Graaf: Wij zijn de tijden. Geschiedenis in crisistijd (Huizingalezing) (2024) ISBN: 9789463481229
Na een korte introductie gaan we met elkaar in gesprek over dat wat de schrijver naar voren brengt. Dat brengt ons als lezers samen rond de thema’s. In de reeks leren we om vanuit het perspectief van een tweede of derde schrijver naar de materie te kijken. Wat leren we van elkaar en de essays of hoe helpt het ons bij onze gedachtevorming over de actualiteit? Kennis nemen van de essays wordt aanbevolen, evenals het volgen van de hele reeks van vier bijeenkomsten. 

Een gesprek over Echtheid

Wanneer ben je echt? Wat is je ‘echtheid’, 'authenticiteit’, eigenlijk? Ben je dan jezelf? Maar wat is dan eigenlijk ‘je zelf’? Kun je dat ‘zelf’ kennen of is het iets onbewusts dat je telkens weer kan verrassen? Verdient die echtheid van je respect? Waarom eigenlijk? Of is het juist oppassen geblazen voor een nare kant van jezelf? Wie heeft die niet?  Of zeg je dat je dan niet jezelf bent? In hoeverre kun je, mag je echt zijn? Tijd voor een echt gesprek over je echtheid. 

College Grote Denkers: John Stuart Mill

 In dit college zal het gaan over twee werken van John Stuart Mill (1806-1873): ten eerste Utilitarisme uit 1859 en ten tweede Over Vrijheid uit 1863. Beide werken zijn in het Nederlands vertaald. In Utilitarisme geeft Mill blijk van zijn enthousiasme voor een ethiek die ontwikkeld was door Jeremy Bentham (1748-1832) met als uitgangspunt dat een goed leven zich kenmerkt door zo veel mogelijk plezier en zo weinig mogelijk pijn. Op de vraag hoe je zo’n leven realiseert kwam Mill overigens tot een ander antwoord dan Bentham. Mills vrouw Harriet Taylor speelde daarbij een belangrijke rol.

In Over Vrijheid formuleert Mill zijn beroemde schadebeginsel: men mag doen en laten wat men wil, als men maar niet komt aan de vrijheid van een ander. Mill geldt sindsdien als een van de grote denkers van het liberalisme in zijn progressieve vorm.

Het licht van de rede - Descartes in Deventer

René Descartes (1596-1650) geldt als de grondlegger van de moderne wijsbegeerte, met het befaamde 'cogito ergo sum'. Die wijsbegeerte kwam hier in de Lage Landen tot stand, nadat hij zich in 1628 definitief in de Republiek had gevestigd. Zijn eerste boek was La Dioptrique, waarin hij analyseerde hoe visuele waarneming tot stand komt en hoe de geest de wereld kent. De basis hiervan waren de ontdekking van de brekingswet van licht en de ontleding van het oog. Hij werkte eraan toen hij in 1632-3 in Deventer woonde. Het zou in 1637 één van de essays van zijn eerste publicatie worden: Discours de la Méthode, over de vraag hoe wij tot kennis komen. Niet alleen de inhoud van La Dioptrique is bijzonder, ook het gebruik van afbeeldingen in het wijsgerige betoog was revolutionair. In deze voordracht zal Fokko Jan Dijksterhuis de centrale afbeelding van het essay - de beeldvorming in het oog - laag voor laag afpellen en laten zien hoe Descartes' nieuwe wijsbegeerte voortkomt uit een reflectie op zijn natuurwetenschappelijke werk op het gebied van telescopen, ontledingen en constructies. 

Debat over de mensheid op aarde, naar een essay van David van Reybrouck, onder begeleiding van Wimke van ’t Spijker en Wanda Everts in de Stadkamer

Dit is de derde bijeenkomst in een serie van vier debatten over een actueel onderwerp. Dit keer staat het volgende essay centraal:
David van Reybrouck: De wereld en de aarde. Hoe houden we het veilig (2025) ISBN: 9789403136684.

Na een korte introductie gaan we met elkaar in gesprek over dat wat de schrijver naar voren brengt. Dat brengt ons als lezers samen rond de thema’s. In de reeks leren we om vanuit het perspectief van een tweede of derde schrijver naar de materie te kijken. Wat leren we van elkaar en de essays of hoe helpt het ons bij onze gedachtevorming over de actualiteit? Kennis nemen van de essays wordt aanbevolen, evenals het volgen van de hele reeks van vier bijeenkomsten.

Een gesprek over Bescheidenheid

Wat weet je? Hoe zeker ben je ervan? Denk je het allemaal wel te weten? Of ben je bescheiden en loop je niet te koop met alles wat je kunt en weet. Wat is eigenlijk bescheidenheid? Iets niet te weten,  of het besef niet te weten? Wat is bescheidenheid eigenlijk in de omgang met de ander? Voorzichtigheid? Volgzaamheid? Betekent bescheidenheid jezelf wegcijferen? Jezelf tekort doen? Voor de lieve vrede? Of vraagt het juist ook moed? De moed het niet te weten? De moed om met je bescheiden ik tevreden te zijn. Om met bescheidenheid te kunnen leven is dat niet een teken van kracht? Tijd voor een bescheiden gesprek over bescheidenheid. 

College Grote Denkers: Wittgenstein

Eén van de fascinerendste filosofen uit de 20e eeuw is wel de in Wenen geboren  Wittgenstein. Hij studeerde vliegtuigbouw, maar volgde ook een paar jaar filosofie-colleges in Cambridge bij Bertrand Russell.

In 1921, hij was toen 32, verraste hij vriend en vijand met een boek dat hij grotendeels had geschreven als soldaat aan het Oostenrijks-Duitse front tijdens WO I en in Italiaanse krijgsgevangenschap in 1919 voltooid. Dat boek kreeg de titel ‘Tractatus Logico-Philosophicus’ .

Volgens hem had hij daarmee definitief alle filosofische problemen opgelost, en werd onderwijzer op een Oostenrijkse dorpsschool.

Na een tijd begon hij echter te twijfelen aan de juistheid van zijn pretenties, zocht weer contact met Cambridge en werkte tot aan zijn dood in 1951 aan een herziening van zijn ideeën. Het resultaat verscheen postuum onder de titel ‘Philosophische Untersuchungen’. Ook dat boek behoudt nog steeds zijn faam.

In deze lezing wordt een portret geschilderd van de persoon en zijn denken en wat daarvan nog steeds waardevol is. 

Debat over ‘optimisme zonder hoop’, naar een essay van Tommy Wieringa, onder leiding van Wimke van ’t Spijker en Wanda Everts in de Stadkamer

Dit is de vierde bijeenkomst in een serie van vier debatten over een actueel onderwerp. Dit keer staat het volgende essay centraal:
Tommy Wieringa: Optimisme zonder hoop (geschreven voor de maand van de filosofie) (2025) ISBN: 9789493339965.

Na een korte introductie gaan we met elkaar in gesprek over dat wat de schrijver naar voren brengt. Dat brengt ons als lezers samen rond de thema’s. In de reeks leren we om vanuit het perspectief van een tweede of derde schrijver naar de materie te kijken. Wat leren we van elkaar en de essays of hoe helpt het ons bij onze gedachtevorming over de actualiteit? Kennis nemen van de essays wordt aanbevolen, evenals het volgen van de hele reeks van vier bijeenkomsten.

Heidegger: waarheid, taal en het kunstwerk

In deze lezing bespreekt Rico Sneller Heideggers beroemde essay Der Ursprung des Kunstwerkes, waarin kunst niet louter object van beschouwing is, maar de plaats van een gebeurtenis waarin een wereld wordt opengebroken. Heidegger laat zien dat kunst een fundamenteel andere toegang tot de werkelijkheid biedt dan het technische of theoretische denken. Het kunstwerk maakt zichtbaar hoe waarheid onthulling én verhulling inhoudt en hoe taal de ruimte opent waarin deze waarheid verschijnt. We onderzoeken hoe kunst, taal en wereld elkaar doordringen, en waarom filosofie volgens Heidegger slechts mogelijk is als een antwoordend en luisterend spreken. Een avond voor wie de verborgen dimensie van het kunstwerk wil leren horen.

Een gesprek over Standvastigheid

Wat betekent standvastigheid? Vasthouden aan je standpunt? Kun je standvastig zijn door je standpunt te wijzigen? Betekent standvastigheid trouw aan jezelf zijn? Echt zijn? Onverstoorbaar zijn? Is standvastigheid volharden om het goede te doen? Vraagt het om moed? Waarom? Of heeft standvastigheid niets met morele principes te maken? Kun je ook standvastig naar jezelf toe zijn? Innerlijke trouw? Integer zijn? Hoog tijd voor een standvastig gesprek om te laten zien wat standvastigheid is of zou kunnen zijn.

De hitte van het moment

Afsluitende lezing over de vier essays over actuele thema's (zie de donderdagochtendreeks hierboven). De lezing is ook toegankelijk voor wie deze vier bijeenkomsten niet heeft bijgewoond. 

Wimke van ’t Spijker was docent Communicatiewetenschap aan de Hogeschool Utrecht en is bestuurslid van het Filosofisch Café Zwolle. Op deze avond brengt zij het resultaat van de besprekingen van vier essays over actuele kwesties samen voor de bezoekers van het Filosofisch Café en gaan we hierover met elkaar in gesprek.

Filosofie in actie: een socratisch gesprek aan de hand van kunst 

Een kunstwerk bekijken vraagt om aandacht. Om nieuwsgierigheid. Naar wat je ziet en wat je erin kunt zien. 

Een socratisch gesprek over kunst begint dan ook met de vraag wat je ziet. Zonder een oordeel te geven over het kunstwerk. 

Vervolgens formuleert iedere deelnemer een vraag naar aanleiding van het kunstwerk. Daaruit wordt gezamenlijk één onderzoeksvraag gekozen. 

Díe vraag wordt het onderwerp van een dialoog; een vrij en open gesprek, met als doel : elkaars antwoord op de onderzoeksvraag beluisteren. 

 We sluiten af met een terugblik. 

Wat laat een socratisch gesprek over kunst je zien? Over het kunstwerk? En over jezelf?